Kedudukan Gugatan Rekonvensi dalam Cerai Talak dan Cerai Gugat di Peradilan Agama The Position of Counterclaims in Cerai Talak and Cerai Gugat in Religious Courts

Main Article Content

Maria Rosalina
Shafira Putri Azhari
Najwa Tindaon
Chairunnisa Chairunnisa

Abstract

Although counterclaims have been recognized as a defendant’s formal right in civil procedural law, their position in divorce by repudiation and contested divorce cases within the Religious Courts still faces inconsistent practice, particularly due to a normative gap in the Compilation of Islamic Law. This study aims to examine the position of counterclaims in divorce by repudiation and contested divorce cases and to analyze their effectiveness as an instrument for protecting the rights of the parties. This study uses a normative legal method with statutory and conceptual approaches. Legal materials were analyzed descriptively and analytically to examine the regulation of counterclaims under the HIR and RBg and their relevance in the practice of resolving divorce cases in the Religious Courts. The results of the study show that counterclaims have an important position as a means of protecting the defendant’s rights as well as an instrument of procedural efficiency through the concept of one-stop litigation. However, their effectiveness is still hindered by normative uncertainty regarding post-divorce rights and weaknesses in the enforcement of judgments. Supreme Court Circular Number 3 of 2018, through the judge’s ex officio authority, constitutes a legal breakthrough in protecting women’s rights, but it cannot replace the active role of counterclaims as an instrument for asserting the rights of the parties. The conclusion of the study affirms that counterclaims need to be positioned as a strategic legal mechanism in resolving divorce cases in the Religious Courts. The implications of this study indicate the need for regulatory synchronization and the preparation of more comprehensive operational guidelines to ensure legal certainty, judicial efficiency, and substantive justice for the litigating parties.

Downloads

Download data is not yet available.

Scopus Citation Data

Citation data unavailable
Check Secondary Documents in Scopus
Open this article in Scopus, then check the Secondary documents tab. Use Manual Citation Fallback only for counts you have verified manually.
Open in Scopus
Similar Scopus Articles
Scopus
  1. Kartabrata F.R. (2025)
    Harmonizing the Administrative Court Legal System to Ensure Legal Certainty in the Administrative Lawsuit Time Limit
    Jurnal Litigasi, 26(2), 1-36
  2. Sook K.M. (2025)
    Bahasa Melayu Merentas ASEAN: Kaedah Pembelajaran Aktif Bahasa Melayu dalam Kalangan Pelajar Korea
    Bahasa Melayu Mengangkat Asean Ekonomi Warisan Dan Kecerdasan Buatan, 109-117
  3. Singh C.K.D. (2025)
    Bahasa Melayu dalam Ekosistem Digital ASEAN: Antara Kelestarian Warisan dan Transformasi Global
    Bahasa Melayu Mengangkat Asean Ekonomi Warisan Dan Kecerdasan Buatan, 1-17

Article Details

How to Cite
Rosalina, M., Azhari, S. P., Tindaon, N., & Chairunnisa, C. (2026). Kedudukan Gugatan Rekonvensi dalam Cerai Talak dan Cerai Gugat di Peradilan Agama. AHKAM, 5(3), 2903-2923. https://doi.org/10.58578/ahkam.v5i3.10799

References

Abidin, F. R. M., & Taupiqqurrahman. (2024). Menggagas Model Penerapan Prorogasi dalam Pemenuhan Asas Peradilan Sederhana, Cepat, dan Berbiaya Ringan. Jurnal USM Law Review, 7(3), 1552–1570. https://doi.org/10.26623/julr.v7i3.10473

Ahyat, M., & Andaryuni, L. (2026). Penetapan Nafkah Iddah dan Mut’ah dalam Putusan Pengadilan Agama: Analisis Kesetaraan Gender dan Kepastian Hukum. Jurnal Tana Mana, 7(1), 1–10. https://ojs.staialfurqan.ac.id/jtm/article/view/1499

Alfiyahwati. (2023). Implementasi Peraturan Mahkamah Agung Nomor 3 Tahun 2017 terhadap Pemenuhan Hak Mantan Istri. Asy-Syari’ah: Jurnal Hukum Islam, 9(1), 1–18. https://ejournal.unzah.ac.id/index.php/assyariah/article/view/855

Basri, R. (2019). Fiqh Munakahat: 4 Mahzab dan Kebijakan Pemerintah. CV. Kaaffah Learning Center. https://repository.iainpare.ac.id/id/eprint/2777/

Fanggi, L., & Wahyuliana, I. (2026). Implementasi Pasal 156 Huruf (C) Kompilasi Hukum Islam dalam Pengalihan Hak Asuh Anak: Studi Praktik Kasus Perceraian di Peradilan Agama Bangkalan. Jurnal Media Akademik (JMA), 4(1), 1–16. https://jurnal.mediaakademik.com/index.php/jma/article/view/4712

Fitri, W., Rini, R., Angel, V., & Putri, E. E. (2023). Relevansi dan Aktualisasi: Penerapan Hukum Acara dalam Penyelesaian Talak Raj’i di Indonesia. Jurnal Hukum, Politik dan Ilmu Sosial, 2(3), 198–212. https://doi.org/10.55606/jhpis.v2i3.1927

Hasibuan, P. T. M. (2022). Menakar Efektivitas Gugatan Balik Harta Bersama dalam Perkara Konvensi Perceraian di Pengadilan Agama. Jurnal Al-Maqasid: Jurnal Ilmu Kesyariahan dan Keperdataan, 8(2), 118–132. https://jurnal.uinsyahada.ac.id/index.php/almaqasid/article/view/6136

Helmi, M. (2014). Penerapan Asas Persidangan Gugatan Rekonvensi Perkara Perceraian dengan Harta Bersama. Ittihad, 12(21), 44–55. https://jurnal.uin-antasari.ac.id/index.php/ittihad/article/view/1672

Heniyatun, H., Sulistyaningsih, P., & Anisah, S. (2020). Pemberian Mut’ah dan Nafkah Iddah dalam Perkara Cerai Gugat. Profetika: Jurnal Studi Islam, 21(1), 39–59. https://doi.org/10.23917/profetika.v21i1.11647

Ibrahim, J. (2020). Teori dan Metodologi Penelitian Hukum Normatif. Bayumedia Publishing.

Iksan, & Adnan. (2020). Gugatan Konvensi dan Rekonvensi dalam Bingkai Syariat Islam (Analisis Putusan Nomor: 603/Pdt.G/2019/PA.Bm.). Fundamental: Jurnal Ilmiah Hukum, 9(2), 102–124. https://ejurnal.umbima.ac.id/index.php/jurnalhukum/article/view/21

Iman, R. (2023). Metodologi Penelitian Hukum. PT Sada Kurnia Pustaka.

Irwansyah, W., Maulina, N., Wiranti, W., Hidayat, R., & Irwan, I. (2025). Analisis Hukum Islam terhadap Ketentuan Nafkah Mut’ah pada Perkara Cerai Gugat dalam Hukum Positif di Indonesia. Ulumuddin: Jurnal Ilmu-Ilmu Keislaman, 15(2), 471–486. https://doi.org/10.47200/ulumuddin.v15i2.2915

Iskandar, M., & Agustina, L. (2019). Penerapan Asas Peradilan Sederhana, Cepat dan Biaya Ringan dalam Kumulasi Cerai Gugat dan Harta Bersama di Mahkamah Syar’iyah Banda Aceh. Samarah: Jurnal Hukum Keluarga dan Hukum Islam, 3(1), 241–265. https://doi.org/10.22373/sjhk.v3i1.4403

Marzuki, P. M. (2021). Penelitian Hukum. Kencana.

Muzammil, I. (2019). Fiqh Munakahat: Hukum Pernikahan dalam Islam. Tira Smart. https://repository.uinsa.ac.id/id/eprint/1057/

Prapaskah, T., & Wiraguna, S. A. (2026). Kajian Filosofis-Yuridis terhadap Konsep Pembuktian Sederhana (Simple Bewijs) dalam Perkara Perdata di Pengadilan Agama. Locus: Jurnal Konsep Ilmu Hukum, 6(1), 17–22. https://jurnal.locusmedia.id/index.php/jkih/article/view/756

Purwati, A. (2020). Metode Penelitian Hukum: Teori dan Praktek. Jakad Media Publishing.

Rachmainy, L., & Rahmawati, E. (2017). Penerapan Rekonvensi sebagai Hak Istimewa Tergugat dalam Perkara Perceraian (Talak) di Pengadilan Agama. Jurnal Ilmiah Hukum DE’JURE: Kajian Ilmiah Hukum, 2(2), 299–315. https://journal.unsika.ac.id/index.php/jurnalilmiahhukumdejure/article/view/1306

Rahman, M. A., & Lubis, F. (2023). Perlindungan Hukum terhadap Hak atas Nafkah ’Iddah Istri yang Mengajukan Cerai Gugat Perspektif SEMA Nomor 3 Tahun 2018. Kabilah: Journal of Social Community, 8(1), 935–945. https://ejournal.iainata.ac.id/kabilah/article/view/256

Rahmawati, T. (2021). Fiqh Munakahat 1. Duta Media Publishing.

Saragih, T. F. R., Pulungan, S., & Budhiawan, A. (2022). Hukum Nafkah Mut’ah dan Idah Istri dalam Perkara Khuluk (Analisis terhadap SEMA No. 3 Tahun 2018 tentang Pemberian Nafkah Idah dan Mut’ah pada Perkara Cerai Gugat). Al-Mashlahah: Jurnal Hukum Islam dan Pranata Sosial Islam, 10(1), 225–238. https://doi.org/10.30868/am.v10i01.2443

Sari, N. P., Waid, A., & Nurseha, M. A. (2024). Analisis Yuridis Pertimbangan Hakim Putusan No. 1055/Pdt.G/2021/PA.Kbm dalam Penolakan Gugatan Rekonvensi. KAWRUH: Jurnal Kajian Syariah, Ushuluddin, dan Dakwah, 2(1), 73–86. https://ejournal.iainu-kebumen.ac.id/index.php/KAWRUH/en/article/view/1818

Siregar, M. Y. (2022). Hak Mut’ah dan Nafkah Iddah dalam Perkara Cerai Gugat (Studi Putusan Pengadilan Agama Rantauprapat). Jurnal Ilmiah Advokasi, 10(2), 106–112. https://doi.org/10.36987/jiad.v10i2.2709

Soekanto, S., & Mamudji, S. (2019). Penelitian Hukum Normatif: Suatu Tinjauan Singkat. Rajawali Pers. https://rajagrafindo.co.id/produk/penelitian-hukum-normatif/

Sugiyono. (2020). Metode Penelitian Pendidikan: Pendekatan Kuantitatif, Kualitatif, dan R&D. Alfabeta.

Yusuf, M. F. D. (2025). Analisis Hukum Islam dan Hukum Positif Indonesia: Dinamika Nafkah Iddah dan Mut’ah Pasca Gugatan Cerai di Pengadilan Agama (Studi Kasus Putusan No. 251/Pdt.G/2020/PA.UTJ). Jotika Research in Business Law, 4(1), 1–8. https://doi.org/10.56445/jrbl.v4i1.169


Explore Our Journals
Find the most suitable journal for your research. If this journal does not fully align with the scope of your manuscript, we invite you to explore our wider portfolio of journals covering diverse fields of study. Please select one of the journals below to identify the most appropriate publication platform for your work.

Most read articles by the same author(s)